Cezalandırmayan, Öğreten Sonuçlar

"Hemen kesmezsen bir hafta tablet yok." Çoğumuz sabrımızın sonunda buna benzer bir cümle kurmuşuzdur. Bazen bir dakikalığına işe bile yarar. Ama tabletin dökülen meyve suyuyla ya da kırıcı bir sözle hiçbir ilgisi yoktur ve çocuk çoğunlukla karşısındaki yetişkinin kızgın ve güçlü olduğunu öğrenir. Oysa asıl istediğimiz, çocukların seçimleriyle ardından gelenler arasında bağ kurması; böylece biz bakmıyorken bile bir dahaki sefere daha iyi seçimler yapması. Bunun için farklı türde bir sonuç gerekir.

Neden önemli

Avusturya doğumlu Amerikalı psikiyatr Rudolf Dreikurs, Alfred Adler'in çalışmalarından yola çıkarak onlarca yıl önce ceza ile sonuç arasında bir ayrım yaptı. Doğal sonuç, bir yetişkin araya girmezse kendiliğinden olandır: Montunu unutursun, üşürsün. Mantıksal sonuç ise yetişkinin belirlediği ama davranışla açıkça bağlantılı olandır: Duvara resim yaparsın, silmeye yardım edersin. Dreikurs'un fikirleri üzerine Pozitif Disiplin yaklaşımını kuran Jane Nelsen, mantıksal bir sonucun ilgili, saygılı ve makul olması gerektiğini söyler. Bu üç sınavdan birinde bile kalıyorsa, büyük ihtimalle ceza gibi hissettirecektir.

Ceza, çocuğun dikkatini yaptığı şeyden alıp yetişkinin ne kadar haksız olduğuna kaydırma eğilimindedir. Sert disiplin üzerine yapılan araştırmalar da bunu destekliyor. Elizabeth Gershoff ve Andrew Grogan-Kaylor'un kapsamlı meta-analizi, fiziksel cezanın zaman içinde saldırganlığı ve davranış sorunlarını azaltmadığını, artırdığını ortaya koydu. Amerikan Pediatri Akademisi de aynı nedenle fiziksel cezaya ve utandırmaya karşı çıkıyor: Davranışı o an durdurabilirler ama yerine ne yapılacağını öğretmezler ve güveni zedelerler.

Öğreten sonuçlar, odağı durumun kendisinde tuttukları için işe yarar. Çocuk sizinle savaşmaz; seçiminin gerçek sonucuyla, siz yanındayken baş eder.

Bugün deneyin

1. Tepki vermeden önce durun. Bir şeyler ters gittiğinde bir nefes alın ve kendinize sorun: "Hiçbir şey yapmasam burada ne olurdu?" Cevap çoğu zaman, sizin ekleyebileceğiniz her şeyden daha iyi öğretecek doğal bir sonuçtur.
2. Küçük doğal sonuçların yaşanmasına izin verin. On yaşındaki çocuğunuz serin bir günde mont giymeyi reddederse üşüyebilir. Ergen spor çantasını evde unutursa bir antrenmanı dışarıdan izleyebilir. Güvenli olduğu sürece geri çekilin ve dersin yerine oturmasına izin verin.
3. Mantıksal bir sonuç gerekiyorsa, onu davranışa bağlayın. Masaya boya döküldü: temizliğe yardım eder. Merdivendeki oyuncaklar: yarına kadar rafa kalkar. Arkadaşının bisikleti hasar gördü: tamir masrafına harçlığından katkıda bulunur. Sorun: "İlgili mi? Saygılı mı? Makul mü?"
4. "Ben sana demiştim" yerine anlayış gösterin. Öğretme işini sonuca bırakın; sizin işiniz onun tarafında kalmak. "Eyvah, durakta donmuşsun. Zor olmuş." Nasihat, dersi kimin haklı olduğu kavgasına çevirir.
5. Geriye değil, ileriye bakın. Ortalık sakinleşince neyi farklı yapabileceğini sorun: "Bir dahaki sefere çantanı hatırlaman için ne yardımcı olur?" Planı onun bulmasına izin verin. Kendi planına uyma ihtimali çok daha yüksek.
6. Sonuçları sakince ve mümkünse önceden söyleyin. "Bisiklet yine sokakta kalırsa bir gün garajda bekleyecek." Sonra olay çıkarmadan arkasında durun. Öngörülebilir sonuçlar adil hissettirir; sürpriz olanlar intikam gibi.

Pratikte nasıl görünür

On bir yaşındaki Kaan bu ay ikinci kez kramponlarını unutuyor. Babası sabah 8.15'te, tam işe çıkarken, kramponları arka kapının yanında görüyor. Geçen sefer onları okula götürmüş, arabada da Kaan'a uzun bir nutuk çekmişti. Bu sefer oldukları yerde bırakıyor.

Okuldan sonra Kaan küplere binmiş. "Hoca bütün antrenman boyunca beni yedekte oturttu. Neden kramponlarımı getirmedin?" Babası çantasını yere bırakıyor. "Herkes oynarken kenarda oturmak gerçekten sinir bozucu olmalı." Kaan nutku bekliyor. Gelmiyor. Babası sadece soruyor: "Bir dahaki sefere hatırlaman için ne işe yarar sence?" Kaan omuz silkiyor, sonra "Belki çantamı bir gece önceden hazırlarım," diyor. "Denemek ister misin?" "Olur."

Sonraki salı kramponlar çantada. Babasının bağırmasına, tehdit etmesine ya da kurtarmaya koşmasına gerek kalmadı. Kaan durumun kendisinden bir şey öğrendi ve babası oğlunun öfkesini "Ben sana demiştim" yerine anlayışla karşıladığı için savunmaya geçecek bir şey yoktu. Ders Kaan'ın kendisine aitti.

Yaşa göre

• 0–2 yaş: Bebekler ve küçük çocuklar bu anlamda sonuçlar için çok küçük. Güvenliğe, yönlendirmeye ve basit rutinlere odaklanın. Küçük çocuk yemeği fırlatıyorsa yemek bitebilir: "Yemek yemek içindir. Sanırım doydun."
• 3–6 yaş: Sonuçlar anında ve yakından bağlantılı olsun. Kuleyi bilerek yıktıysa yeniden yapmaya yardım eder. Kum fırlatıyorsa birkaç dakika kum havuzundan çıkar. Tek bir kısa cümleyle açıklayın.
• 7–11 yaş: Doğal sonuçların tam zamanı. Seçimlerinin küçük ve güvenli sonuçlarını yaşamasına izin verin: unutulan ödev, çarçur edilen harçlık, tutulmayan bir söz yüzünden kırılan arkadaş. Sonra plan yapmasına yardım edin.
• 12–16 yaş: Ergenler gerçek hayatın sonuçlarından öğrenir ve riskler büyür. Küçük olanların kendi akışında yaşanmasına izin verin, büyükleri birlikte konuşun. Hangi güvenlik konularının deneme yanılmaya açık olmadığını net söyleyin.

Zorlandığınızda

"Onu kurtarmamak zalimlik gibi geliyor." Çocuğunuzun zorlandığını izlemek rahatsız edicidir ve bütün içgüdüleriniz düzeltmenizi söyler. Ama bugünkü küçük hayal kırıklıkları, ileride daha büyükleriyle nasıl baş edeceğini öğrenme yoludur. Onu yalnız bırakmıyorsunuz; öğrenirken yanında duruyorsunuz. Sadece sonuç güvensiz ya da çok büyük olacaksa kurtarın.

"O anda mantıklı bir sonuç aklıma gelmiyor." Hemen karar vermek zorunda değilsiniz. "Bundan sonra ne olacağını düşünmem lazım. Yemekten sonra konuşuruz." Bu size zaman kazandırır ve sonradan pişman olacağınız sert bir şey söylemenizi önler.

"Çocuğum sonucu hiç umursamıyor gibi." Çocuklar bazen yüzlerini kurtarmak için umursamaz davranır. Sonucu yine de sakin ve tutarlı uygulayın. Hiçbir şey ona ulaşmıyor gibiyse ve davranış ciddiyse ya da kötüleşiyorsa, bir çocuk doktoru ya da aile danışmanıyla konuşmak yardımcı olabilir.

Sık yapılan hatalar

• Kılık değiştirmiş cezalar. "Kaba davrandığın için doğum günü partisi yok" ilgili, saygılı ya da makul değil. Bir cezaya "mantıksal" demek onu mantıksal yapmaz.
• Sonuçları üst üste yığmak. Sakin ve ilgili tek bir sonuç yeter. Çocuğunuz itiraz edince yenilerini eklemek işi güç savaşına çevirir.
• Güvensiz sonuçların yaşanmasına izin vermek. Yola fırlamak, kasksız bisiklete binmek ya da sağlığı ve güvenliği riske atan her şey, deneyimden ders değil, doğrudan müdahalenizi gerektirir.

Tek cümleyle

Bir sonuç, çocuğun kendi seçiminden doğduğunda ve öfkenizle değil anlayışınızla geldiğinde öğretir.

Kaynaklar

• Dreikurs, R. ve Soltz, V., "Children: The Challenge" (kitap, 1964)
• Nelsen, J., "Positive Discipline" (kitap, ilk baskı 1981)
• Gershoff, E. T. ve Grogan-Kaylor, A., "Spanking and Child Outcomes: Old Controversies and New Meta-Analyses" (Journal of Family Psychology, 2016)
• Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), "Effective Discipline to Raise Healthy Children" (politika bildirisi, Pediatrics, 2018)