ParentAIÇocuklarınızdan uymasını beklediğiniz bütün kuralları yazsaydınız, liste muhtemelen birkaç sayfa tutardı. Ayaklar koltuğa değmez, sofrada telefon yok, bağırmak yok, kardeşine iyi davran, montunu as, teşekkür et, sözümü kesme, kapıyı çarpma. Bu kuralların çoğu aslında hiç söylenmez; genellikle çiğnendikten sonra, o anda ortaya çıkar. Çocuklar hiç görmedikleri bir kural kitabına uyamaz, durmadan büyüyen bir kitaba da kulak tıkar.
Neden önemli
Kurallar, çocuk onları hatırlayabildiğinde, anlayabildiğinde ve sonucunu tahmin edebildiğinde işe yarar. Uzun bir listeyle bu zordur. Küçük çocuklar aynı anda ancak birkaç talimatı akılda tutabilir; ergenler bile bitmek bilmeyen ya da keyfî görünen kuralları ciddiye almamaya eğilimlidir. Kısa bir liste neyin gerçekten önemli olduğunu gösterir ve her kurala daha fazla ağırlık kazandırır.
Kuralın nasıl söylendiği de önemlidir. "Koşma" demek, durdurmak istediğiniz davranışın adını koyar ve yerine ne yapılacağını çocuğa bırakır. "İçeride yürüyoruz" ise ne yapacağının net bir resmini verir. Yale'de Alan Kazdin'in geliştirdiği anne baba eğitim programları büyük ölçüde bu fikre dayanır: İstediğiniz davranışı söyleyin, başarmayı kolaylaştırın ve başardığında fark edin. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) küçük çocukların anne babalarına yönelik rehberi de aynı şeyi söyler: Olumlu ifade edilmiş, net ve somut birkaç kural koyun ve bunları tutarlı biçimde uygulayın.
Kuralların çoğu sessizce tutarsızlık yüzünden çöker. Pazartesi uygulanan, salı görmezden gelinen, çarşamba bağırarak hatırlatılan bir kural, çocuğa asıl kuralın "annemin babamın keyfine bak" olduğunu öğretir. Az kural tutarlılığı mümkün kılar, çünkü üç şeyin arkasında gerçekten durabilirsiniz. Otuzunun arkasında duramazsınız.
Bugün deneyin
- Üç ile beş arası kural seçin. Hangi davranışlar düzenli olarak gerçekleşse gündelik hayatı en çok değiştirirdi, kendinize sorun. Bunlar genellikle güvenlik, insanlara saygı ve birkaç temel ev düzeniyle ilgilidir. Geri kalan her şey kural değil, tercih olur.
- Her kuralı "yap" diliyle yeniden yazın. "Vurmak yok", "Ellerimizi nazik kullanırız" olur. "Eşyalarını ortalığa saçma", "Çanta ve ayakkabılar kapının yanına" olur. "Bağırmak yok", "Ev içi sesiyle konuşuruz" olur. Olumlu kurallar hem gözde canlandırması hem de övmesi daha kolay kurallardır.
- Gözle görülecek kadar somut olsun. "Saygılı ol" herkes için farklı bir anlama gelir. "Kapalı bir kapıyı açmadan önce çalarız" ise gözlemlenebilir, uyulabilir ve fark edilebilir.
- Çocuklarınızı sürece katın. Çocuklar, şekillendirmesine yardım ettikleri kurallara çok daha fazla sahip çıkar. "Evimizin daha sakin olması için ne yapabiliriz?" diye sorun. Beş yaşındaki bir çocuk bile işe yarar bir öneri getirebilir; ergen de kendi katkısıyla ifadesi değişen bir kurala daha kolay uyar.
- Asın ve prova edin. Listeyi görünür bir yere asın; küçükler için resimli olsun. Herkes sakinken prova edin: "Nazik eller nasıl olur, göster bakalım." Sonra kurala uyulduğunda fark edin: "Söylememe gerek kalmadan çantanı kapının yanına koydun."
- Bir kural çiğnendiğinde ne olacağına önceden karar verin. Sakin ve kuralla bağlantılı olsun, her seferinde aynı şekilde uygulansın. Sürpriz tepkileri kabullenmek, öngörülebilir olanlardan çok daha zordur.
Pratikte nasıl görünür
Pazar akşamı. Selin ile eşi Murat, lahmacun söyleyip bir aile toplantısı yapıyor. Selin'in oğlu Deniz on yaşında; Murat'ın kızı Ada altı yaşında ve hafta sonlarının çoğunu onlarla geçiriyor. İki aile aynı eve taşındığından beri kurallar tam bir karmaşa: Deniz'in eski evinde başka kurallar vardı, Ada da sürekli "Bu burada kural mı?" diye soruyor.
"Sadece birkaç kuralımız olsun istiyoruz ve sizin yardımınıza ihtiyacımız var," diyor Selin. Murat kâğıttaki taslağı okuyor: "Bir: Ellerimiz de sözlerimiz de nazik. İki: Kapalı kapıyı çalarız. Üç: Yemekte ekranlar sepete." Deniz kaşlarını çatıyor: "Sizin telefonlarınız da dâhil mi?" Murat gülüyor. "Haklısın. Evet, bizimkiler de." Ada "Filmi herkes sırayla seçer" kuralını eklemek istiyor. Dördüncü kural olarak yazıyorlar. Henüz okuma bilmeyen Ada için resimleri Deniz çiziyor.
İki hafta sonra Ada her akşam Murat'a telefonunu sepete koymasını hatırlatıyor, Deniz de Ada'nın odasına girmeden kapıyı çalıyor. Her gün pürüzsüz geçmiyor ama bir şeyler ters gittiğinde herkes kuralın ne olduğunu biliyor ve konuşma kısa sürüyor. Birlikte kararlaştırılmış net bir liste, sayısız nasihatten fazlasını yapar.
Yaşa göre
- 0–2 yaş: Bebekler ve küçük çocuklar kurallardan çok rutinlere ve güvenli bir ortama ihtiyaç duyar. Evi olabildiğince güvenli hâle getirin, nazikçe yönlendirin ve bir iki kısa ifadeyi tutarlı kullanın: "Nazik eller."
- 3–6 yaş: Listeyi resimli ve üç dört kuralla sınırlı tutun. Oyunla prova edin ve kurala uyulduğunda somut biçimde övün. Sık sık hatırlatmanız gerekecek; bu çok normal.
- 7–11 yaş: Her kuralın gerekçesini açıklayın. Bu yaştaki çocukların güçlü bir adalet duygusu vardır ve sadece kendilerine uygulanan kurallara itiraz ederler; mümkün olduğunda yetişkinleri de kapsayın.
- 12–16 yaş: Listeyi birlikte müzakere edin ve büyüdükçe düzenli olarak gözden geçirin. Genellikle güvenlikle ilgili birkaç tartışılmaz kuralı, daha fazla özgürlük kazanabilecekleri alanlardan ayırın.
Zorlandığınızda
"Ama yapmalarını istediğim o kadar çok şey var ki." Var ve onları istemeye devam edebilirsiniz. Fark şu: Kural her seferinde tutarlıca uyguladığınız şeydir; rica ya da tercih ise nazikçe isteyip bazen boş verebileceğiniz şey. Kural listesini kısa tutmak, önemli kuralları güçlendirir.
"Kurallar koyduk, bir hafta sonra kimse uymuyordu." Kurallar genellikle arkasında durulmadığı için söner. Her seferinde sakince mi uyguladınız, yoksa sadece zaten sinirliyken mi, bir bakın. Bir hafta boyunca tek bir kurala odaklanın ve her uyulduğunda bunu fark edin.
"Çocuğun diğer ebeveyniyle kurallarımız farklı." Çocuklar, tıpkı okul ile ev gibi, farklı evlerin farklı kuralları olabileceğini öğrenebilir. Yardımcı olan, kendi evinizin kurallarında net olmak ve diğer evi çocukların önünde eleştirmemektir.
Sık yapılan hatalar
- Her ters giden şeyde yeni bir kural eklemek. Tek seferlik sorunların çoğu kural değil, bir konuşma gerektirir. Kural eklemeden önce, her seferinde uygulayıp uygulamayacağınızı kendinize sorun.
- Sadece çocuklar için kurallar. Siz e-postalarınıza bakarken "Sofrada telefon yok" demek, çocuğa kuralların değerlerle değil güçle ilgili olduğunu öğretir. Aile kurallarına siz de uyun.
- Kurallara uyulduğunu hiç fark etmemek. Kurallar sadece çiğnendiğinde gündeme geliyorsa tuzak gibi hissettirir. Çocuklarınız doğru yaptığında bunu söyleyin.
Tek cümleyle
Ne yapılacağını söyleyen ve tutarlıca arkasında durulan birkaç net kural, çocuklara uzun bir yasaklar listesinden çok daha fazlasını öğretir.
Kaynaklar
- ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), "Essentials for Parenting Toddlers and Preschoolers" (ebeveyn rehberi)
- Kazdin, A. E., "The Kazdin Method for Parenting the Defiant Child" (kitap, 2008)
- Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), "Effective Discipline to Raise Healthy Children" (politika bildirisi, Pediatrics, 2018)