ParentAI"Aferin." "Akıllı kız." "Harikasın!" Çoğumuz bunları günde onlarca kez, çoğu zaman başımızı kaldırmadan söyleriz. Sevgiden gelir ve küçük dozlarda zararı da yoktur. Ama çocuklar bu sözlerin arka plan gürültüsü olduğunu çabucak öğrenir; ayakkabısını giydiğinde de, bir resmi bitirdiğinde de aynı "aferin" gelir. Bazıları yaptığı her şey için "Güzel olmuş mu?" diye sormaya başlar. Övgünün yerini bulması için basit bir değişiklik yeterli ve bir anlık dikkat dışında hiçbir şeye mal olmuyor.
Neden önemli
Övgü, çocuğa bilgi verdiğinde en iyi sonucu verir. "Sen çok zekisin" gibi genel bir hüküm, çocuğa onu nasıl değerlendirdiğinizi söyler ama neyin önemli olduğunu söylemez. "Teslim etmeden önce bütün cevaplarını kontrol ettin" gibi bir betimleme ise hangi davranışın işe yaradığını tam olarak gösterir; çocuk da onu tekrarlayabilir. Aralarında Jennifer Henderlong ve Mark Lepper'ın da bulunduğu araştırmacılar, övgü üzerine onlarca yıllık çalışmaları incelediklerinde şu sonuca vardı: Övgü içten, somut ve çocuğun kontrol edebildiği şeylere odaklı olduğunda motivasyonu destekler; belirsiz, abartılı ya da değişmez özelliklere yönelik olduğunda ise zayıflatabilir.
Melissa Kamins ve Carol Dweck'in çalışmaları, kişiliği övülen küçük çocukların ("sen iyi bir kızsın") sonradan bir hata yaptıklarında, yaklaşımı övülen çocuklara ("bunu yapmanın güzel bir yolunu buldun") göre kendilerini daha değersiz hissettiğini ve daha kolay pes ettiğini gösterdi. Eddie Brummelman'ın yürüttüğü başka bir araştırma da abartılı övgünün ("bu inanılmaz güzel olmuş!") kendine zaten güvenmeyen çocuklarda ters tepebileceğini buldu: Bu çocuklar çıtanın altında kalmamak için yeni zorluklardan kaçınmaya başladı.
Betimleyici övgünün daha sessiz bir etkisi de var: Çocuğunuza onu gerçekten izlediğinizi gösterir. Herkesin koşturduğu bir evde doğru ve ayrıntılı fark edilmek, başlı başına bir sevgi biçimidir.
Bugün deneyin
- Çocuğu değil, yaptığını anlatın. "Ne kadar düzenlisin" yerine "Bütün arabaları kutuya koyup yatağın altına ittin" deyin. Övgüyü olgular yapsın; sonucu çocuğunuz kendisi çıkarır: "Ben toparlayabilen biriyim."
- Çabayı ya da yöntemi adlandırın. "O sayfayı yavaş okudun, anlamadığın yerde geri döndün" demek, "Süper okuyucusun"dan çok daha işe yarar. Sayfa bir dahaki sefere zor geldiğinde tekrarlayabileceği bir şeyi gösterir.
- Sadece büyük başarıları değil, gündelik olanı fark edin. Genelde kimsenin söz etmediği küçük şeyleri yakalayın: "Ben telefondayken giyindin, çoraplarını da unutmadın." Çocuklar fark edilen davranışı daha çok yapma eğilimindedir.
- Uygun düştüğünde tek kelimeyle özetleyin. Anlattıktan sonra bir özelliğin adını koyabilirsiniz: "Çok istediğin hâlde ilk sırayı kardeşine verdin. Bu cömertlik." Betimleme, o kelimeyi inandırıcı kılar.
- Onun görüşünü sorun. Bir resme ya da okul ödevine not vermeden önce onu davet edin: "Bana şu kısmı anlatır mısın? Renklere nasıl karar verdin?" Onun kendi gururu, sizin hükmünüzden daha önemlidir.
- Sesiniz doğal kalsın. Coşkulu, yüksek bir ton gerekmiyor. Sakin ve yalın bir "Bunun için ne kadar uğraştığını gördüm", çoğu zaman bir çığlıktan daha fazla ağırlık taşır.
Pratikte nasıl görünür
Zeynep iki çocuğunu tek başına büyütüyor. Salı akşamı duştan çıktığında on yaşındaki Emir'in, dört yaşındaki kardeşi Ada'nın yapbozunu bitirmesine yardım ettiğini ve kimse söylemeden sofrayı kurduğunu görüyor.
Normalde "Canım benim, sen bir tanesin" derdi. Bu kez durup şöyle diyor: "Ada'nın yanına oturmuşsun, yavaş olsa da parçaları kendi bulmasına izin vermişsin. Bir de çatalları, su bardaklarını koymuşsun." Emir omuz silkiyor, havalı görünmeye çalışıyor. "Gökyüzü parçasını sürekli çimenlere koyuyordu." Zeynep gülüyor. "Sen de elinden almamışsın. Bu sabır ister." Geride kalmak istemeyen Ada bir parçayı havaya kaldırıyor: "İneği ben yaptım!" "İneği sen yaptın, oturana kadar da çevirdin durdun," diyor Zeynep.
Emir sevinçten zıplamıyor. Ama ertesi akşam, annesi bir şey demeden yine yapboz masasında. Zeynep'in sözleri ona neye değer verdiğini açıkça söyledi: kardeşine karşı sabrı ve evdeki sessiz yardımı. Emir'e, sahiplenmeye değer bir benlik resmi sundu.
Yaşa göre
- 0–2 yaş: Başardığı şeyi sıcak bir sesle anlatın: "Koltuğa tutunup kalktın. Sıkı sıkı tuttun." Bebek kelimeleri henüz anlamaz ama sevincinizi hisseder ve bol bol dil duyar.
- 3–6 yaş: Somut ve anlık olsun. "Montunun fermuarını en üste kadar kendin çektin" ya da "Kaydırakta sıranı bekledin." Arada bir tek bir özellik kelimesi ekleyin: sabırlı, cesur, nazik.
- 7–11 yaş: Özellikle ders, spor ve arkadaşlıklarda süreç ve azme odaklanın. "Kesirlerde takıldın, biraz ara verdin, sonra yeniden denedin" demek ona bir not değil, bir yöntem verir.
- 12–16 yaş: Ergenler herkesin önünde övülünce çoğu zaman huzursuzlanır. Kısa, baş başa ve somut tutun ya da bir mesajla iletin: "Bugün telefonda babaannenle konuşman çok düşünceliydi." Başarı kadar karakteri de fark edin.
Zorlandığınızda
"Yapay geliyor, ezber okuyormuş gibiyim." İlk bir iki hafta öyle gelecek; her yeni konuşma biçimi böyledir. Günde sadece üç betimleyici cümleyle başlayın, gerisi olduğu gibi kalsın. Kısa sürede eskiden gözünüzden kaçan ayrıntıları fark ettiğinizi görecek, kelimelerin kendiliğinden geldiğini hissedeceksiniz.
"Yani artık hiç 'aferin' demeyecek miyim?" Elbette diyeceksiniz. Kendiliğinden gelen sıcaklık çocuklara iyi gelir. Amaç her kelimeyi denetlemek değil, konuşmalarınıza daha fazla somut gözlem eklemek. Okul gösterisinden sonra bir sarılma ve bir "aferin" gayet yerinde; ertesi gün şunu ekleyebilirsiniz: "Sesin en arka sıraya kadar duyuluyordu."
"Çocuğum artık her şeyi övülmek için yapıyor." Betimleyici övgü burada genellikle işe yarar, çünkü odağı sizin onayınızdan davranışın kendisine kaydırır. Yavaş yavaş değerlendirmeyi ona geri verebilirsiniz: "Maketin tamamını bitirdin. Sen nasıl buluyorsun?" Zamanla çocuğunuz işini kendi ölçüsüyle değerlendirmeye başlar.
Sık yapılan hatalar
- Aynı cümlede övüp düzeltmek. "Yatağını toplamışsın ama yastık yamuk" demek ilk yarıyı siler. Güzel an kendi başına kalsın; öneriyi, gerekiyorsa, başka bir zamana bırakın.
- Kardeşiyle ya da sınıf arkadaşlarıyla kıyaslamak. "Ablandan hızlıydın" demek, değerin bir yarış olduğunu öğretir. Çocuğunuzun kaçıncı olduğunu değil, ne yaptığını anlatın.
- Dozu kaçırmak. Her davranışın yorumlanması gerekmez. Övgü durmadan akarsa anlamını yitirir. Gerçekten gelişim, çaba ya da iyilik gösteren anları seçin.
Tek cümleyle
Çocuğunuzun tam olarak ne yaptığını anlattığınızda, ona hem fark ettiğinizin kanıtını hem de olmaya devam edebileceği kişinin net bir resmini verirsiniz.
Kaynaklar
- Henderlong, J. ve Lepper, M. R., "The Effects of Praise on Children's Intrinsic Motivation: A Review and Synthesis" (Psychological Bulletin, 2002)
- Kamins, M. L. ve Dweck, C. S., "Person Versus Process Praise and Criticism: Implications for Contingent Self-Worth and Coping" (Developmental Psychology, 1999)
- Brummelman, E. ve ark., "'That's Not Just Beautiful, That's Incredibly Beautiful!': The Adverse Impact of Inflated Praise on Children With Low Self-Esteem" (Psychological Science, 2014)